मनूया विकासक्रम

A phylogenic

Notharctus tenebrosus

Reconstructed tailless Proconsul

मनूया विकासक्रम धैगु मनू (Homo sapiens)यात मेमेगु प्राइमेत (primates) स्वया बायावंगु विकासवादी प्रक्रिया खः। थुकिं एप (apes)या पुचलं मनू न्ह्यायेगु व विकास जुइगु ज्यायात क्यनी। वैज्ञानिकतय् कथं, मनूया विकासक्रम करिब ६० लखः दँ न्ह्यः अफ्रिकाय् न्ह्याःगु खः।

ब्वथला व पुर्खात

• प्रारम्भिक पुर्खा (Early Ancestors): मनूयात वैज्ञानिक कथं होमिनिन (Hominin)या पुचलय् तयेगु या। दकलय् न्हापांगु म्हस्यूगु मनू पुर्खात दथुइ अस्ट्रालोपिथेकस (Australopithecus) मू खः। थ्व पुचलय् करिब ४० लखः दँ न्ह्यः बाइपेडालिज्म (Bipedalism - निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासिवनिगु)या विकास न्ह्याःगु खः।
• विकासक्रमया पलाः (Stages of Evolution): उत्पत्तिया दृष्टिकोणं, मनूया विकासक्रमय् थी-थी चरणत व प्रजाति दु:

जिनस (Genus)	मू प्रजाति (Key Species)	विशेषता (Key Characteristics)	ईया कालखण्ड (Time Period)
अस्ट्रालोपिथेकस	A. afarensis (लुसि)	निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासिवनिम्ह, चिग्वःगु न्हेपु।	४० निसें ३० लखः दँ ति न्ह्यः
होमो (Homo)	Homo habilis	न्हापांगु ज्याभः दयेकीम्ह (tool use), न्हेपुया आकार तःधना वःगु।	२५ निसें १५ लखः ति दँ न्ह्यः
होमो इरेक्टस	Homo erectus	न्हापां अफ्रिका त्वताः एसिया व युरोपय् थ्यंम्ह, मि छ्यलिम्ह	१८ निसें १.४ लखः ति दँ न्ह्यः
होमो सेपियन्स	Homo sapiens	आधुनिक न्हेपु, जटिल भाय् व तजिलजि।	३ लखः दँ न्ह्यः निसें आःतक

म्ह-हिला

मनूया विकासक्रमय् निगू मू म्ह हिला दत, गुकिं मनूयात म्हसिका बिल:

• निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासे वनिगु(Bipedalism): प्यपा तुतिया थासय् निपा तुति छ्यलाः ध्ःस्वायेकः न्ह्यायेगु क्षमता मनूया विकासक्रमया दकलय् न्हापांगु व महत्वपूर्ण पलाः खः। थुकिं ल्हाःयात ज्याभः ल्ह्वनेगु व दयेकेगु निंतिं स्वतन्त्र यात।
• न्हेपु व म्हया आकार तःधंगु जुयावंगु (Encephalization and Body Size): ई नापं होमो ताजिया न्हेपुया आकार निरन्तर तःधंगु जुया वन। तःग्वःगु न्हेपुं यानाः मनूतेसं जटिल भाषा, कला व संस्कृतिया विकास यात।

प्रवास व प्रसार

• न्हापांगु प्रवास (First Migration): करिब १८ लखः दँ न्ह्यः होमो इरेक्टस न्हापांगु पुचः अफ्रिका त्वताः हलिंया मेमेगु ब्वय् (दसु: मध्य एसिया) च्वं वन।
• आधुनिक मनूया प्रवास (Out of Africa Theory): वैज्ञानिकतय्गु दकलय् अप्वः स्वीकृत बिचाः कथं होमो सेपियन्स (आधुनिक मनूत) करिब ७०,००० निसें १ लखः दँ न्ह्यः अफ्रिका स्वया पिहां वयाः हलिंया फुक्क ब्वय् थ्यन। थुकिं यानाः लिपांगु ईलय् इपिंसं मेमेगु होमो प्रजाति (दसु: निएन्डरथल)यात विस्थापित याना बिल।