Heliometer
Een heliometer is een historisch astronomisch meetinstrument voor de nauwkeurige bepaling van zeer kleine hoeken. Oorspronkelijk werd het ontworpen voor de bepaling van eventuele veranderingen in de zonneradius en voor de bepaling van de afplatting van de zon. Later werd het gebruikt om de diameter van andere hemellichamen te meten, evenals de afstand en positiehoek van de componenten van dubbelsterren.
Werking
[bewerken | brontekst bewerken]Een heliometer is een refractor waarvan de lens van het objectief langs een middellijn doorgezaagd is. Beide helften kunnen ten opzichte van elkaar verschoven worden, zodat het waargenomen gebied aan de hemel dubbel afgebeeld wordt. Om de hoekafstand van twee sterren in het gezichtsveld te meten laat men eerst de twee afbeeldingen van een ster samenvallen. Daarna wordt een van de afbeeldingen van deze ster verschoven door een van de lenzen te verschuiven met een micrometer tot deze samenvalt met de afbeelding van de andere ster. De relatieve verschuiving van beide delen van de lens wordt gemeten met een nonius. Bij de zon, de maan en bij planeten verschuift men de twee tegenoverliggende randen tot deze samenvallen. Omdat de verschuiving van de afbeeldingen bepaald wordt door de locatie waar de lens gehalveerd is, moet de lens draaibaar zijn om elke richting (positiehoek) aan de hemel te kunnen meten.
De eerste heliometers werden in 1743 in Engeland door Servington Savary en in 1748 in Frankrijk door Pierre Bouguer vervaardigd. Later vervaardigde Joseph von Fraunhofer zeer nauwkeurige heliometers. Met zo'n instrument[1] kon Friedrich Bessel in 1838 de eerste stellaire parallax van 61 Cygni bepalen en de afstand van deze ster berekenen. De grootste heliometer met een diameter van het objectief van 21,7 cm is in 1893 gebouwd door de firma's A. Repsold & Söhne (mechanica) en C. A. Steinheil & Söhne (optica) voor de Kuffner sterrenwacht in Wenen.[2] De Sterrewacht in Leiden bezat ook een heliometer. Het instrument is echter nooit gebruikt.[3]
Toen het mogelijk werd door middel van astrofotografie de hemel te fotograferen met behulp van een telescoop, nam de betekenis van de heliometer af omdat de afstand tussen twee sterren met grote nauwkeurigheid op fotografische platen gemeten kon worden.
- Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Heliometer op de Duitstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.