Kilogramm

Unanennoù diazez ar sistem etrebroadel, unanenn evit ar mas, coherent SI unit
Rann eus	MKS system of units, Reizhiad unanennoù etrebroadel
Anv berr	kg, kg
Anvet diwar	kilo, gramm
Erlec'hiañ a ra	grave
Kementad fizikel muzuliet	Mas, mass excess, rest mass
Arouezenn Unicode	㎏
Determination method or standard	formula

Ar c'hilogramm (simbol: kg) eo an unanenn SI diazez evit ar mas. Dre dermenadur ez eo kevatal gant mas pimpatrom etrebroadel ar c'hilogram, anezhañ ur granenn platin iridiet (90 % platin ha 10 % iridiom), 39 mm he diametr ha 39 mm hec'h uhelder, ha disklêriet unanenn vas SI abaoe 1889 gant Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù (BIPM).

Bez' ez eo an unanenn SI diazez nemeti a ra gant ur rakger [1]. Ul lieskement eus ar gramm eo: 1 kg = 1 000 g.

Bez' ez eo ivez an unanenn SI nemeti a zo termenet c'hoazh gant ur stalon danvezel ha n'eo ket gant ur perzh diazez eus ar fizik. Miret e vez ar pimpatrom-se dindan tri c'hloc'h gwer siellet ha na vez tennet er-maez nemet evit ober stalonadennoù (ar pezh a zo c'hoarvezet teir gwezh hepken abaoe ma'z eus anezhañ). Daoust d'an diwalloù-se ez eo variet mas ar pimpatrom eus un nebeud mikrogrammoù dija.

Padal, abaoe m'eo bet termenet talvoudoù digemmennoù Josephson (CIPM (1988) Erbed 1, PV 56; 19) ha von Klitzing (CIPM (1988), Erbed 2, PV 56; 20) gant an SI, e c'heller ober gant an daou dalvoud-se (K_J = 4,835 979×10⁺¹⁴ Hz/V hag R_K = 2,581 280 7×10⁺⁴ Ω) ha gant termenadur an amper evit termeniñ ar c'hilogramm evel-henn :

Ar c'hilogramm eo ar mas a vefe buanaet eus 2×10^-7 m/s² rik ma vefe sujet d'an nerzh dre vetr etre daou gonduer parallelek, eeun, anfin o hirder, disterdra o zroc'h kelc'hiek, lakaet war-hed ur metr an eil diouzh egile er goullonder, hag a dremen drezo ur red elektrek digemm a 6,241 509 629 152 65.10¹⁸ karg elfennel dre segondenn rik.

Graet eo vez ivez gant an unanennoù-se war dachenn ar relativelezh strishaet e-giz unanennoù energiezh (dre al liammadenn E=mc²).

Dazont ar c'hilogramm e-giz unanenn ziazez

Gouez da James Clerk Maxwell,

Ha pa vefe gwarezet ar c'hilogramm en ul lec'h ispisial dindan gondisionoù kontrollet er BIPM e c'hell e vas cheñch un disterig a vloaz da vloaz en abeg d'ar c'hontammadur, d'ar c'holl materi gant an naetaat war c'horre pe efedoù all. Ur perzh naturel, dre dermenadur, a vez atav ar memes hini ha gallout a reer muzuliañ anezhañ e pep lec'h tra ma n'eo ar nemet er BIPM e c'heller kavout ar c'hilogramm a c'hellfer gwallaozañ pe distruj.

En abeg da se e vo termenet ar gramm e-giz unanenn zeveret sur a-walc'h, da geñver ur c'hendalc'h a zeu eus ar BIPM e miz Here 2007 e Pariz, ha roet e vefe da zigemmenn Planck an talvoud a-varv : 6,626 069 01 . 10^-34 J . s.

Diouzh resister balañs ar watt hag he c'henklotadur gant resister gwellaet mas ur molad silisiom pur-kenañ e vo. Hag an dra-se a vo diouzh resister ar metr « skinoù X » a c'hellfe gwellaat gant labourioù ar fizikour Theodor W. Hänsch (evit gouzout hiroc'h gwelet (e saozneg) : [2] ha [3]).

Lieskementoù, ranngementoù hag unanennoù all

Kontrol da unanennoù all ar sistem etrebroadel ez eus ur rakger e-barzh anv ar « c'hilogramm » dija. Bez' e c'helljed stagañ kement rakger a zo ouzh gramm. Met evit gwir ne vez graet nemet gant ranngementoù ar gramm.

Lieskement	Anv	Simbol	Ranngement	Anv	Simbol
10⁰	gramm	g
10¹	dekagramm	dag	10^-1	desigramm	dg
10²	hektogramm	hg	10^-2	santigramm	cg
10³	kilogramm	kg	10^-3	miligramm	mg
10⁶	megagramm (pe tonenn)	Mg	10^-6	mikrogramm	µg (pe mcg (nann ofisiel))
10⁹	gigagramm	Gg	10^-9	nanogramm	ng
10¹²	teragramm	Tg	10^-12	pikogramm	pg
10¹⁵	petagramm	Pg	10^-15	femtogramm	fg
10¹⁸	egzagramm	Eg	10^-18	atogramm	ag
10²¹	zetagramm	Zg	10^-21	zeptogramm	zg
10²⁴	yotagramm	Yg	10^-24	yoktogramm	yg

An unanennoù angl-ha-saoz a vez graet stank a-walc'h ganto dre ar bed. Graet e vez peurvuiañ gant unanennoù ar sistem avoirdupois (av), hag e degouezhioù 'zo gant unanennoù ar sistem troy (t) : louzoù ha metalioù prizius.

Sistem avoirdupois
- lur (lb av) : 1 lb av = 0,453 592 37 kg, 1 kg = 2,204 622 6 lb av
- oñs (oz av) : 1 oz av = 0,028 349 523 125 kg, 1 kg = 35,273 961 950 oz av
Sistem troy
- lur (lb t) : 1 lb t = 0,373 241 721 6 kg, 1 kg = 2,679 228 881 lb t
- oñs (oz t) : 1 oz av = 0,031 103 476 8 kg, 1 kg = 32,150 747 oz t

En daolenn amañ dindan emañ ar c'henglotadurioù etre an unanennoù; en italik emañ ar c'henglotadurioù etre ar sistemoù angl-ha-saoz.

Kenglotadur gant an unanennoù angl-ha-saoz (talvoudoù nesaet)
	g	oz av	oz t	lb t	lb av	kg
g	1	0,035 3	0,032 2	0,002 68	0,002 20	0,001
oz av	28,3	1	0,911	0,076 0	0,062 5 (1/16)	0,0283
oz t	31,1	1,097	1	0,083 3 (1/12)	0,068 6	0,031 1
lb t	373	13,2	12	1	0,823	0,373
lb av	454	16	14,6	1,22	1	0,454
kg	1 000	35,3	32,2	2,68	2,20	1

Gwelet ivez